Wim Schalenbourg, freelance journalist

Tussen Washington en Chavez

Wim Schalenbourg — 2008-12-04T21:09:21Z

Hij steunt de Colombiaanse FARC-rebellen, maar blijft voor financiële hulp op de Verenigde Staten rekenen. In eigen land zweept hij de massa's op zoals zijn Venezolaanse collega Hugo Chavez, maar net als Chavez duldt hij geen kritische stemmen of onafhankelijke media. Voor Daniel Ortega, sinds vorig jaar weer president van Nicaragua, vormen de lokale verkiezingen van zondag 9 november een eerste grote test.

Op de tonen van een Spaanse versie van John Lennons Give Peace a Chance delen meisjes in korte shortjes verkiezingsfolders uit. Het regent zacht in de stad Ocotal. Kandidaten voor het burgemeesterschap, Carlos Norori en Ignacia Matute, worden met sandinistische vlaggen en warme omhelzingen begroet. Hun partij, het Sandinistisch Front van Nationale Bevrijding (FSLN), heeft hier in de bergen een stevige aanhang.

In Nicaragua zijn de sandinisten al bijna twee jaar opnieuw aan de macht. In november 2006 won Ortega de presidentsverkiezingen na zestien jaar in de oppositie. Hij behaalde slechts 38 percent van de stemmen, minder dan bij zijn verkiezingsnederlagen in 1996 en 2001, maar voldoende voor een rechtstreekse verkiezing. Deze keer was de liberale tegenstand hopeloos verzwakt en door omkoopschandalen verdeeld. In het parlement heeft het FSLN geen meerderheid : met slechts 38 van de 90 zetels is de minderheidsregering afhankelijk van de oppositie. Op lokaal niveau staan de sandinisten sterker. Sinds 2004 besturen ze 87 van de 152 gemeenten, een resultaat dat ze op zondag 9 november willen evenaren.

De gemeenteraadsverkiezingen worden een tweestrijd tussen sandinisten en liberalen. In de hoofdstad Managua neemt de liberale bankier en verliezend presidentskandidaat Eduardo Montealegre het op tegen sandinist Alexis Argüello, een bekende bokskampioen. Voor een groot deel van de Nicaraguaanse bevolking is het Sandinistische Front nog altijd de enige partij die voor de gewone man opkomt. ‘Het volk regeert' luidt een van de slogans. Om de burgers bij de politiek te betrekken, heeft de Nicaraguaanse staat de Raden van Burgermacht (CPC) in het leven geroepen. Ze helpen de administratie om sociale maatregelen toe te passen en hulp te verdelen. De CPC lijken qua organisatie en functie sterk op de Cubaanse comités ter verdediging van de revolutie (CDR) en op de Venezolaanse gemeenschapsraden (CC).

In de landelijke gemeente Ciudad Antigua gaat Maritza Landeros van deur tot deur. Vroeger steunde ze de liberalen, maar nu komt ze zelf op voor het FSLN. ‘Omdat het Sandinistisch Front de enige partij is die echt iets voor het arme platteland wil doen', zegt ze. Door het programma Nul Honger bijvoorbeeld, krijgen elk jaar 15.000 families een koe, een varken, pluimvee, zaad, planten en bouwmateriaal.

‘Nul Honger is erg populistisch,' oordeelt Javier Mendelez, directeur van het Instituut voor Strategische Studies en Politiek (IEEPP). ‘De regering geeft veel en dat springt in het oog, maar er zit geen coherente strategie achter.' Hoewel de bureaucratie en het gebrek aan transparantie niet lijken te beteren, is Mendelez tevreden dat er eindelijk aandacht is voor de armen. De vorige, elitaire regeringen stonden erg ver van de gewone Nicaraguaan.

Overal samenzweringen

Het FSLN heeft zijn wortels in een roemrijk revolutionair verleden, maar de tijden zijn veranderd. De sandinisten joegen in juli 1979 dictator Anastasio Somoza op de vlucht en installeerden een revolutionair regime. In de jaren tachtig bleef de meerderheid van de Nicaraguaanse bevolking achter de sandinistische regering staan, ondanks een bloedige contrarevolutionaire oorlog die mee werd gefinancierd door Washington. Toch stemden de Nicaraguanen in 1990 tégen het FSLN en tegen president Ortega : ze waren de oorlog moe en de economie lag in puin.

Vanaf de jaren negentig keerden steeds meer oud-revolutionairen voormalig president Ortega de rug toe vanwege de toegevingen die hij deed om de macht te heroveren. Ortega verzoende zich met de conservatieve kerk, en in 2006 verbood hij abortus, zelfs bij gevaar voor het leven van de moeder. Met de liberalen sloot hij al eerder een strategisch pact. De constitutionele liberale partij PLC en het sandinistische FSLN konden zo de grondwet hervormen en verdeelden de postjes onder elkaar. Overheidsinstellingen en Justitie staan onder sterke politieke controle. De twee partijen maken elkaar zoveel mogelijk zwart, maar letten er wel op dat geen enkele andere politieke formatie mee aan de macht kan komen.

Ondanks de nieuwste FSLN-slogan ‘Liefde is sterker dan haat' schiet de regering met scherp op maatschappelijke organisaties en op onafhankelijke media. Elke kritiek, zelfs intern, wordt beschouwd als een samenzwering van de oppositie of van de Verenigde Staten. ‘De regering is gevoelig voor kritiek en gebruikt de wet als instrument om te straffen en te intimideren', vindt Mauricio Zuñiga, directeur van Ipade, het Instituut voor Ontwikkeling en Democratie. ‘De confronterende en neerbuigende stijl van de regering verziekt het politieke klimaat. Ortega opent geen deuren, hij trekt muren op.'

In zijn toespraken vervloekt de president het ‘yankee-imperialisme'. Koppig vaart Ortega tegen de stroom in. Zo blijft hij actief de Colombiaanse FARC-rebellen steunen, smeedt hij een verbond met Iran, en erkent Nicaragua de onafhankelijkheid van Zuid-Ossetië en Abchazië. ‘Ortega werpt zich op als een sleutelfiguur in de strijd voor een multipolaire wereld', zegt Mendelez. ‘Toch blijven de Verenigde Staten Nicaragua steunen, want ze weten dat Ortega veel praatjes heeft.' Voor de VS is het belangrijk in Nicaragua te blijven met het oog op de factor Chavez en voor de strijd tegen de drugssmokkel. Maar ook Washington verliest langzaam zijn geduld.

Parallelle fondsen

Als armste land van Midden-Amerika is Nicaragua erg afhankelijk van hulp uit het buitenland, en dat beseft de regering. ‘Je hebt twee Ortega's', benadrukt Mendelez. ‘De Ortega van de pleinen en de grote massa's die met iedereen wil breken, en de diplomatische Ortega die samenwerkt met de VS, het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank.' Als brave leerling van het IMF komt de regering erg verantwoordelijk over, een garantie voor de voorzetting van bilaterale steun uit het Westen.

Naast de westerse hulp krijgt de regering veel staatssteun van Venezuela. Het geld komt binnen door de commercialisering van petroleum onder toezicht van structuren die dicht bij het FSLN staan. Mendelez : ‘Ortega gebruikt de Venezolaanse fondsen naar eigen goeddunken en zonder dat er enige democratische controle over is.' Die parallelle financiering dient voor sociale maatregelen, maar een deel zou naar de aanhangers van de partij versluisd worden, onder meer om campagne te voeren voor de gemeenteraadsverkiezingen.

Het Sandinistisch Front heeft het grootste budget voor de verkiezingen – rood-zwarte vlaggen, felroze spandoeken en grote affiches van het FSLN duiken overal op. De fervente FSLN-aanhang, ongeveer een derde van de bevolking, is erg trouw. Bij een lage opkomst mogen ze op een overwinning hopen. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2004 zegevierde het FSLN bij een opkomst van amper 44 percent. Waarnemers verwachten ook nu een lage opkomst, zeker na de uitsluiting van twee oppositiepartijen. Toch roepen die op om te gaan stemmen, niet voor een bepaalde partij, maar voor bekwame personen die lokaal opkomen. Want zij gaan uiteindelijk het gemeentelijk beleid voeren, niet de partijbonzen.

Pitahaya in de schappen

Wim Schalenbourg — 2008-10-14T06:52:00Z

De export van rode cactusvruchten naar Nederland helpt kleine Nicaraguaanse boeren aan een inkomen.

"Een aantrekkelijke paarsrode vrucht, lekker en fris, boordevol vitamines." Ernesto Mendieta prijst de Nicaraguaanse rode pitahaya aan. Hij is commercieel verantwoordelijke van Appinic, een nationale coöperatie van pitahayaproducenten. De inheemse cactusvrucht wordt vooral door kleine boeren gekweekt : 70 procent van de leden van de coöperatie kweekt minder dan anderhalve hectare pitahaya. "Met Appinic willen we samen verkopen, nieuwe markten vinden en betere prijzen krijgen", vertelt Mendieta. Voorlopig produceren ze alleen voor de lokale en Midden-Amerikaanse markt. Het grote aanbod duwt de prijzen naar beneden waardoor de boeren moeilijk uit de kosten komen. "Op de lokale markt krijgen we slechts 60 eurocent per kilo, verkopen aan Nederland levert bijna het dubbele op." Vers fruit uitvoeren is echter niet eenvoudig. Al jaren probeert de coöperatie pitahaya's te verkopen aan de Verenigde Staten. Zonder succes. "Strenge regels tegen de mediterrane fruitvlieg op de vruchten maken het ons onmogelijk," zucht Mendieta. In Europa is die fruitvlieg geen probleem. Behalve export van verse pitahaya, zijn er nog tal van andere mogelijkheden. De rode vruchten kunnen verwerkt worden tot pulp voor kleurstof, maar je kunt er ook wijn, jam, azijn, verf en shampoo van maken. Mendieta is overtuigd van het naderende succes van 'zijn' pitahaya.

Honduras op Bolivariaanse toer

Wim Schalenbourg — 2008-09-26T09:02:26Z

De Hondurese president Manuel Zelaya ondertekende op 25 augustus een verklaring om lid te worden van het Bolivariaans Alternatief voor de Amerika's (ALBA), een linkse alliantie onder leiding van Venezuela. Het lidmaatschap gaat pas in wanneer ook het Hondurese parlement zijn goedkeuring geeft, maar dat staat veeleer weigerachtig tegenover het initiatief.

‘180 jaar onafhankelijkheid heeft een proletarische massa gecreëerd', zegt Zelaya. ‘We hebben nieuwe alternatieven nodig, gebaseerd op solidariteit en waardigheid.' Die mogelijkheden hoopt Zelaya te vinden bij het anti-imperialistische ALBA, dat in 2004 door Cuba en Venezuela is opgericht en zich zowel op gezondheidszorg, cultuur en onderwijs richt als op pure economische samenwerking. Ook Bolivia, Nicaragua en het kleine eilandstaatje Dominica sloten zich aan. Met Honduras erbij zal het ALBA zes landen tellen.

Dat de liberale president Zelaya wil toetreden tot het ALBA is een verrassing. Als pragmatisch politicus ijvert hij zowel voor vrijhandelsakkoorden als voor alternatieve samenwerkingsverbanden, zolang Honduras er maar voordeel bij heeft. In eigen land en zelfs binnen zijn eigen partij kan Zelaya's toenadering tot het ALBA evenwel niet op veel steun rekenen. ‘Niemand weet exact wat het ALBA inhoudt en welke voordelen Honduras eruit zou kunnen halen', meent liberaal parlementslid Ricardo Rodriguez.

Politici en ondernemers vrezen voor slechtere relaties met de Verenigde Staten als Honduras scheep gaat met Hugo Chávez, die vaak overhoop ligt met Washington. Voor Honduras zijn de Verenigde Staten de belangrijkste handelspartner, goed voor 38 percent van de uitvoer en tal van investeringen. Voor Robert Armstrong, Amerikaans handelsattaché in Honduras, is het geen probleem dat Honduras aansluiting zoekt bij het ALBA, zolang het vrijhandelsakkoord met de Verenigde Staten maar gerespecteerd wordt.

Naar ALBA-leden voert Honduras minder dan een honderdste uit van de export naar de Verenigde Staten. ‘Venezuela heeft geen aantrekkelijke markt voor Hondurese producten als bananen, koffie, garnalen, meloenen en textiel', vindt Óscar Galeano, ondervoorzitter van de Hondurese werkgeversorganisatie Cohep. Voor hem is het ALBA een politiek samenwerkingverband met goede intenties maar zonder concrete inhoud. Bij het ALBA worden de samenwerkingsakkoorden pas na aansluiting uitgewerkt, en die vaagheid werkt het wantrouwen in de hand.

Recordoogsten in Nicaragua dankzij hoge voedselprijzen

Wim Schalenbourg — 2008-09-26T07:54:42Z

“Nooit werden er in Jicaro zoveel rode bonen gezaaid als dit jaar.” Eduardo Castilla Flores, boer uit het dorp Jicaro in het noorden van Nicaragua, is niet verbaasd over de toegenomen voedselproductie. De bonenprijs is op twee jaar tijd ook meer dan verdubbeld.

Rode bonen zijn samen met maïs dagelijkse kost in Nicaragua. Ze dienen dus in eerste plaats voor eigen consumptie. Met een hectare maïs en bonen heeft Castilla genoeg om zijn gezin van vier te voeden, en in goede jaren schiet een derde van zijn oogst over. Dankzij de hoge voedselprijzen brengt de verkoop van de overschot dit jaar heel wat geld in het laatje.

Niet alleen het dorp Jicaro maar ook de rest van Nicaragua stevent af op een recordoogst. Volgens de UNAG, de nationale unie van kleine en middelgrote boeren en veetelers, zal het land dit jaar 25 tot 35 procent meer maïs en bonen produceren. “De hoge prijzen motiveren de boeren om meer te zaaien en beter voor hun gewassen te zorgen. Samen met de uitstekende regenval dit jaar geeft dat een heel hoge productie,” vertelt Álvarez Fiallos Oyanguren, nationaal voorzitter van de UNAG. Volgens hem is het de eerste keer dat boeren een aanvaardbare prijs voor hun producten krijgen.

Export

Dankzij de grote vraag naar voedselproducten op de wereldmarkt, kan Nicaragua zijn overschotten uitvoeren. De export van het Midden-Amerikaanse land steeg dit jaar al met 34 procent in waarde, in vergelijking met dezelfde periode vorig jaar. En in 2007 was de export al buitengewoon hoog. “De grotere waarde van de uitvoer wordt voor twee derde veroorzaakt door hogere prijzen, en maar voor één derde door een toename van de uitgevoerde hoeveelheid,” weet Jorge Brenes, algemeen directeur van APEN, de Nicaraguaanse vereniging van producenten en exporteurs. Door kwaliteitsverbetering en organisatieversterking helpt APEN kleine en middelgrote producenten de weg naar de wereldmarkt te vinden.

Koffie, vlees, zuivelproducten en rode bonen zijn producten die het erg goed doen. Volgens Brenes profiteren ook de kleine boeren mee, want rode bonen, vlees en melk komen voornamelijk van hen. “Consumenten in de steden hebben het moeilijk met de hoge voedselprijzen, maar de boeren varen er wel bij. De stadsbevolking wordt armer ten voordele van het platteland.”

Kleine boeren

Toch profiteren niet alle boeren van de prijsstijgingen. Alles is duurder geworden, niet enkel het voedsel. Nicaragua kent, na Venezuela, de hoogste inflatie van Latijns-Amerika : bijna 24 procent op een jaar tijd. Ook de productiekosten zijn enorm gestegen. Een zak kunstmest kostte twee jaar geleden nog 280 córdoba of 9 euro. Dit jaar moet je er 1200 córdoba of 40 euro voor neertellen.

“Efficiënte boeren die de middelen hebben om in hun land te investeren halen hoge rendementen. Enkel zij slagen erin winst te maken,” vertelt Emilio López Maradiaga, vice-voorzitter van de UNAG in het arme noordelijke departement Nueva Segovia. “Kleine boeren hebben te weinig land en te weinig middelen om voor de markt te produceren. Hun opbrengst is laag – ze kunnen de hoge productiekosten niet terugverdienen.”

In het dorp Jicaro verkoopt elke boer zijn kleine overschotten aan rondreizende opkopers die vaak veel te weinig betalen. Castilla Flores klaagt over het gebrek aan samenwerking tussen de boeren : “Als we onze overschotten samen leggen, kunnen we een betere prijs krijgen.” Boeren zijn vaak te weinig op de hoogte van de snel wisselende marktsituaties, en daar profiteren de opkopers van. “Ook grotere boeren verkopen aan tussenpersonen en exportgroepen die met het grootste deel van de meerwaarde gaan lopen,” beweert López. Volgens hem hebben kleine boeren nood aan meer samenwerking, toegang tot betere technologie en tot marktinformatie.

López waarschuwt ook dat de hoge voedselprijzen misleidend zijn. Vele boeren kijken enkel naar het geld dat ze voor hun producten krijgen. Ze vergeten dat hun productiekosten ook sterk gestegen zijn. Dat vindt ook Jaime José Mendoza Gómez, een boer uit het dorpje Posa Galana in de droge gemeente Macuelizo. “Met de opbrengst van een zak bonen kon je tot voor kort nog een zak kunstmest betalen. Dat gaat nu niet meer.”

Mendoza is volledig afgestapt van maïs en bonen. Met organische mest kweekt hij fruit en groenten in de patiotuin rond zijn huis. Zo houdt hij zijn productiekosten laag en heeft hij genoeg inkomsten om zijn gezin van vijf te onderhouden. “Akkerbouw is pure loterij. Je investeert veel, maar bij slechte weersomstandigheden maak je verlies.”

Nederlandse veerboot begint tweede leven in Nicaragua

Wim Schalenbourg — 2008-09-16T10:56:00Z

Met een veerboot de oceaan oversteken ? De Brakzand, een 41 jaar oude ferry die jarenlang de verbindingen Holwert – Ameland en Lauwersoog – Schiermonnikoog verzorgde, bewijst dat het kan. Na een reis van 46 dagen over de Atlantische oceaan is de Nederlandse veerboot in Nicaragua aangekomen. In dat Midden-Amerikaanse land gaat de Brakzand op het grote zoetwatermeer Cocibolca van en naar het vulkanisch eiland Ometepe varen.

Burgemeester Crecencio Ruiz van de gemeente Altagracia op Ometepe was al jaren op zoek naar een grote veerboot, als oplossing voor de transportproblemen van de eilandbewoners. Drie vierde van het eiland Ometepe is grondgebied van de gemeente Altagracia, maar de huidige haven ligt in de kleinere gemeente Moyogalpa. Houten bootjes en twee kleine ferry's varen op en af naar het vasteland. Veel te weinig om aan de noden te voldoen. Landbouw is de belangrijkste economische activiteit van de meer dan 30.000 inwoners van Ometepe. Tijdens de bananenoogst van september tot maart rotten de bananen in de vrachtwagens die dagenlang op een plaats in de veerboot moeten wachten.

Toeristische troef

Ook voor het toerisme is de nieuwe veerboot een grote troef, vindt de Nederlander Hans Meeuwes die de aankoop van de Brakzand mee in goede banen heeft helpen leiden. “Veel toeristen blijven weg omdat ze bang zijn om op een gammel bootje de oversteek te maken.” De Brakzand heeft naast ruimte voor acht vrachtwagens ook 600 zitplaatsen. En toeristisch potentieel heeft Ometepe wel, als paradijselijk eiland met twee vulkanen en nevelwouden met unieke fauna en flora.

Toch is niet iedereen even blij met de nieuwe ferry. De veerboten in Moyogalpa zijn eigendom van privé-ondernemer Milton Arcia. Je betaalt 60 córdoba of twee euro voor een oversteek van amper 17 kilometer. Door het monopolie te doorbreken hoopt de gemeente Altagracia de prijzen te kunnen drukken. De gemeente zal zelf de veerdienst uitbaten, vertelt Alberto Flores, secretaris van de gemeenteraad. “We willen geen winst te maken, maar de veerdienst moet wel zelfbedruipend zijn.”

In 2005 al kwam de pas verkozen burgemeester Ruiz op het idee een veerboot te kopen. Via de Nationale Ingenieursuniversiteit kwam hij bij een vriend van Meeuwes terecht. Meeuwes heeft zelf een boerderij in Nicaragua en nodigde Ruiz uit om naar Nederland te komen. “Na een zoektocht tot in Litouwen en Duitsland, vonden we de Brakzand in Delfzijl, op vijftien kilometer van huis,” herinnert Meeuwes zich. Met een diepgang van slechts 1,30 meter en Amerikaanse motoren waarvan de onderdelen makkelijk te vinden zijn, is de Brakzand een ideale boot voor het Nicaraguaanse zoetwatermeer.

Verzet

In 2006 had de Brakzand al in Ometepe moeten zijn, maar Altagracia stootte op hevige tegenkanting. “Milton Arcia is een heel invloedrijk persoon,” zucht Flores. Een banklening die toegezegd was, werd plots ingetrokken, en dus kon de Brakzand niet vertrekken. “Spijtig dat Arcia de Brakzand als een bedreiging ziet,” merkt Meeuwes op. “Het is juist een uitdaging samen te werken om het eiland beter toegankelijk te maken. Daar wordt iedereen beter van.” Tegelijk weigerde de Europese Unie een subsidieaanvraag voor het transport van de veerboot naar Nicaragua. “Europa vond het zinloos een oude veerboot in een grote cargoboot naar de andere kant van de wereld te sturen.”

Voor een lagere prijs kon de Brakzand zelf de oversteek maken met het Nederlandse bedrijf Shallow Shipping. Ook dat was een grote papierwinkel. “In juni dit jaar waren nog niet alle certificaten in orde, maar we wilden niet langer wachten,” vertelt Meeuwes. “We waagden het erop onverzekerd de oversteek te maken, als plezierboot onder de vlag van Sierra Leone.”

Met dichtgemaakte ramen, een verhoogde reling en een reserve van 12.000 liter water en 45.000 liter brandstof vertrok de veerboot op 2 juli uit Harlingen. Kapitein Henk Visser leidde de Brakzand probleemloos tot in Nicaraguaanse wateren. Daar kon hij de Río San Juan opvaren, de rivier die de Atlantische kust met het zoetwatermeer Cocibolca verbindt. De Brakzand wacht nu tot het waterpeil in de rivier stijgt om de laatste kilometers naar Ometepe af te leggen.

Flores is erg blij dat de veerboot eindelijk in Nicaragua is. “Bij de boeren zijn de verwachtingen hooggespannen,” zegt hij. Na een korte revisie en wat aanpassingen om makkelijker aan te meren aan de bestaande kaaien, zal de Brakzand aan zijn tweede leven beginnen. “Zo snel mogelijk,” hoopt Flores, “want de bananenoogst is al begonnen.”

Duizenden Nicaraguanen op straat na brand op volksmarkt

Wim Schalenbourg — 2008-08-13T10:48:13Z

Een hevige brand op de markt Mercado Oriental in de Nicaraguaanse hoofdstad Managua vernielt 1502 kramen en veroorzaakt voor miljoenen euro's aan materiële schade. De brand komt niet als een verrassing : door de ongebreidelde wildgroei had de ramp veel groter kunnen zijn…

Alles kwijt. In het holst van de nacht van 31 juli op 1 augustus haasten honderden marktkramers zich naar de Mercado Oriental, een populaire markt in Managua. Machteloos kijken ze toe hoe brandweer, leger en politie de immense vuurzee proberen te bedwingen. Werk van jaren wordt op enkele uren tot as herleidt. Sommigen proberen bij hun brandende kraam te komen om nog iets te redden. Andere marktkramers brengen haastig hun koopwaar in veiligheid, voor de vuurzee ook hun kramen zal verwoesten.

Pas veertien uur later hebben de hulpdiensten de brand onder controle en wordt langzaam duidelijk hoe groot de schade is. Meer dan drie hectaren of zes voetbalvelden zijn in de vlammen opgegaan. Dodelijke slachtoffers zijn er gelukkig niet, maar de materiële schade is wel enorm : minstens 70 miljoen euro. 1.502 kramen zijn verwoest. Volgens de gemeente van Managua verliezen meer dan 6.000 mensen hun werk. De nationale ondernemersraad Cosep spreekt van 75.000 mensen die rechtstreeks getroffen worden door de brand. Vele marktkramers hadden leningen afgesloten met financiële instellingen, met leveranciers of groothandelaars, of simpelweg door een kredietkaart te gebruiken. Hoe moeten zij nu hun schulden afbetalen ?

De handelaars van Mercado Oriental zitten in zak en as. De populaire markt in het centrum van Managua was op enkele tientallen jaren tijd uitgegroeid tot de grootste van het land en één van de grootste van Midden-Amerika. Op een oppervlakte van 65 hectaren herbergt de Oriental meer dan tienduizend kramen. Zeventig percent van de marktkramers zijn vrouwen, maar er werken ook duizenden kinderen op de markt als hulp in de kraam van hun ouders of voor eigen rekening als marskramer, schoenpoetser of kruier voor de 80.000 bezoekers die de markt elke dag trekt.

Kortsluiting

De ongecontroleerde wildgroei is verantwoordelijk voor de ramp. De kramen hebben geen vuurvaste wanden en vele marktkramers zijn illegaal op het elektriciteitsnet aangesloten. Bijna twee jaar geleden waarschuwde de elektriciteitsmaatschappij Unión Fenosa al voor het gevaar op kortsluitingen. Elektrische apparaten blijven dag en nacht aangesloten, jerrycans met brandstof voor generatoren staan overal tussen de vaak erg brandbare koopwaar. In maart trok de stedelijke corporatie van marktkramers Commema aan de alarmbel : “De Mercado Oriental is één groot kruitvat,” waarschuwde directeur Héctor Dominguez. Een aangekondigde tragedie, kopt de krant La Prensa op 2 augustus, de dag na de brand. De commentatoren hadden voor erger gevreesd. De moeilijk te controleren brand had niet alleen de markt maar ook een groot deel van Managua kunnen verwoesten.

Een kortsluiting in een kraam waar illegaal elektriciteit afgetapt werd, blijkt achteraf de oorzaak van de brand te zijn. Papier, kleren en brandstof deden het vuur snel uitslaan. Toen de brandweer na een noodoproep ter plaatse kwam, moest het dadelijk de hulp van leger en politie inroepen, zo groot was de vuurzee al. De 2.300 hulpverleners hadden veel moeite om tot bij de grote brandhaard te komen. De marktkramen staan erg dicht op elkaar en de toegang wordt nog bemoeilijkt door de 's nachts met kettingen afgesloten doorgangen. De brandweermannen konden ook niet zomaar aan water geraken : van de 23 op de markt geïnstalleerde kranen blijken er maar elf te werken, en de meeste bevinden zich binnenin de marktstalletjes. Water om te blussen moest dus met erg lange slangen aangevoerd worden uit de omliggende wijken.

Geen tijd

Nu de brand geblust is, moet er 40 000 ton puin geruimd worden. Een taak die volgens de stadsdiensten minstens een maand in beslag zal nemen. Ondertussen zijn de handelaars al begonnen met de heropbouw van hun afgebrande kramen. Op dezelfde chaotische wijze als voorheen. Brandweercommandant Miguel Alemán waarschuwt voor een te gehaaste heropbouw : “Zonder dat de markt grondig gereorganiseerd wordt, met respect voor veiligheidsnormen, zullen er altijd kleine of grote branden uitbreken.”

Burgemeester Dionisio Marenco heeft al een plan klaar, uitgewerkt met de hulp van de nationale ingenieursuniversiteit. Hij wil vooral de toegang tot Mercado Oriental verbeteren door de aanleg van een ring voor voertuigen rond de markt en twee grote doorgangen door het centrum van de markt. Elektriciteitsmaatschappij Unión Fenosa ontwerpt een nieuw elektriciteitsnet voor de markt, en watermaatschappij Enacal belooft vijftig nieuwe waterpunten te installeren. Goede voornemens, maar formeel blijft uit. De handelaars kunnen daar niet op wachten, ze moeten hun boterham verdienen en nemen het heft in eigen handen.

Bio Wim Schalenbourg

Wim Schalenbourg — 2008-04-29T06:56:19Z

- Bio

Boontjes uit Burkina

Wim Schalenbourg — 2008-03-29T07:54:00Z

Vliegtuigtransport van groente en fruit uit Afrika helpt Afrikaanse boeren aan een inkomen. Ethische consumenten denken eerder aan het klimaat.

In de winter vind je in de Belgische supermarkten en biowinkels prinsessenboontjes die rechtstreeks uit Afrika overgevlogen worden. Door het vliegtuigtransport zijn dergelijke boontjes verantwoordelijk voor 20 tot 26 keer meer broeikasgassen dan Europese seizoensboontjes, berekende het Britse onderzoeksnetwerk voor voedsel en klimaat. Maar er zijn wel anderhalf miljoen Afrikaanse boeren die hun inkomsten uit de export van groente en fruit naar Europa halen...

Lokaal voedsel is ín. Aan de hand van voedselkilometers - de afstand van veld tot bord - wordt berekent hoeveel schade het transport aan het milieu berokkent. Campagnes worden gelanceerd om geen producten te consumeren die van ver komen, zeker als ze met het vliegtuig vervoerd worden. Zo spaar je het milieu en draag je bij tot het tegengaan van de opwarming van de aarde. De ethische consument wordt wel voor een dilemma gesteld. Je gebruikt je koopkracht om het milieu te beschermen, maar wel ten koste van arme boeren uit het zuiden die maar kunnen overleven dankzij de export van voedselproducten. Het Centrum voor Internationale Handel van de Verenigde Naties waarschuwt alvast voor catastrofale gevolgen als lokaal voedsel in Europa de norm wordt : kleine boeren in ontwikkelingslanden dreigen hun inkomen te verliezen.

De vraag naar verse producten het hele jaar door stijgt sterk in Europa. De hoeveelheid groente en fruit die per vliegtuig ingevoerd wordt, is de laatste 15 jaar meer dan verdubbeld. Vliegtuigtransport genereert 177 keer meer broeikasgassen dan transport per boot, volgens het Britse biocertificeringsorgaan Soil Association. In 2007 dreigde de Soil Association al het vliegtuigtransport van bioproducten te verbieden. Zo ver is het niet gekomen : voortaan mogen bioproducten enkel met het vliegtuig vervoerd worden als boeren uit het Zuiden er baat bij hebben.

De export van landbouwproducten geeft Afrikaanse boeren een kans om op een waardige manier hun boterham te verdienen, zeggen eerlijkehandelsorganisaties. Bovendien stoot de gemiddelde Afrikaan tientallen keren minder CO2 uit dan de gemiddelde Europeaan. ‘De uitstoot van broeikasgassen door luchttransport van onze groenten is groot, maar blijft verwaarloosbaar in vergelijking met de schade veroorzaakt door de levensstijl in rijke landen,' zegt de Keniaanse groenteboer Russell N'gan'ga. Volgens hem is het niet eerlijk Afrikaanse boeren om die reden de toegang tot de Europese markt te ontzeggen. Kenia startte al een tegenoffensief : de campagne ‘Grown under the sun' vertelt consumenten over de positieve effecten van de export van verse producten voor de ontwikkeling van het land.

Volgens experten is het gevaarlijk enkel voedselkilometers als criterium te gebruiken. Je moet de ecologische voetafdruk bekijken voor de hele voedselketen, niet alleen het transport, maar ook andere energiefactoren zoals watergebruik, meststoffen en verpakking. In het Verenigd Koninkrijk kost het bijvoorbeeld vier keer minder energie om een Nieuw-Zeelands lam te consumeren dan een Brits lam, en hetzelfde blijkt uit berekeningen voor melkproducten en fruit. Bloemen overgevlogen uit Kenia verbruiken minder dan een vijfde van de energie nodig voor bloemen uit serreteelt in Nederland. Door een boycot van Afrikaanse producten zal Europa de totale CO2-emissie met minder dan 0,1 percent kunnen verminderen.

De echte oplossing voor de Afrikaanse boer ligt hem niet in de export naar Europa : slechts een kleine minderheid van de producenten, en zeker niet de armste, zijn in staat om hun producten uit te voeren via het commerciële circuit of via eerlijke handel. De lokale markt wordt overspoeld met goedkope producten uit het buitenland, terwijl de stedelijke consument zijn neus ophaalt voor de lokale producten. Afrikaanse boeren moeten dus in de eerste plaats de lokale markt heroveren : de consumptie van lokaal voedsel moet omhoog. Alleen zo kunnen ze minder afhankelijk worden van de export naar Europa.

Behalve ecologische argumenten zijn er ook socio-culturele en economische redenen die aangehaald worden om consumptie van voedsel van eigen bodem te verdedigen, zowel in Noord als Zuid. Culinaire tradities worden in ere gehouden, lokale gewassen en variëteiten blijven bestaan, vergeten (winter)groenten worden terug populair, en de lokale voedselproducent vaart er wel bij.

Onrust door stijgende voedselprijzen

Wim Schalenbourg — 2008-03-05T07:51:00Z

Burkinezen komen in opstand tegen het dure leven. De regering is voorlopig niet in staat een doeltreffend beleid te voeren om prijsstijgingen van basisproducten te beperken.

Net als elders zijn in Burkina Faso de prijzen van basisvoedselproducten sterk gestegen. Melk, olie, rijst en zout kosten 10 tot 65 percent meer dan enkele maanden geleden. Ook benzine en zeep zijn duurder geworden.

De wereldwijde prijsstijgingen worden veroorzaakt door tegenvallende oogsten, een groter wordende vraag vanuit landen als China en India, en de overstap van voedingsgewassen naar biobrandstoffen. In België zijn de lonen gekoppeld aan de index : als de prijzen van basisproducten stijgen, dan gaan de lonen mee omhoog. Niet zo in Burkina. Het leven wordt duurder, de lonen stagneren en de koopkracht gaat achteruit.

Op 20 februari loopt de toestand uit de hand. Handelaars en vakbonden roepen op tot actie in verschillende steden. In de stad Ouahigouya hangt er 's ochtends een doodse sfeer : alle winkeltjes, boetiekjes en kraampjes zijn gesloten. Stilte voor de storm, want net als in Bobo Dioulasso, de tweede stad van het land, ontaardt een vreedzame mars in een uitbarsting van geweld en vandalisme. Protest tegen de levensduurte en vooral tegen de hoge taksen die de overheid zou ingevoerd hebben. De manifestanten steken autobanden in brand, vernielen verkeersborden en viseren gebouwen en voertuigen van de overheid. Ze gooien met keien naar de ordehandhavers die met traangas antwoorden.

Op de nationale televisie ontkent Minister van Financiën en Economie Jean Baptiste Compaoré met klem dat de belastingen verhoogd zijn. Voor hem is de stijgende olieprijs de grote boosdoener die de prijzen van alle geïmporteerde producten de hoogte in jaagt. Sommige media berichten dat ontduiking van douanetaksen moeilijker geworden is door de hervormingen van Eerste Minister Tertius Zongo, met algemene prijsstijgingen als gevolg. Minister Compaoré bevestigt enkele dagen later dat douaneheffingen sinds kort veel efficiënter gebeuren.

Wat ook de oorzaak is, vakbonden en handelaars blijven morren. Volgens hen doet de overheid niet genoeg om de prijsstijgingen binnen de perken te houden. Ze kondigen een grote nationale actie in Ouagadougou aan voor 28 februari. In een laatste poging de gemoederen te bedaren neemt de regering op 27 februari een uitzonderlijke maatregel : gedurende drie maanden worden alle douanerechten op rijst, zout, pasta en melkproducten afgeschaft.

De overhaast genomen beslissing is symbolisch - de regering doet iets - en zal weinig impact hebben op de levensduurte. De invoertaksen op die basisvoedselproducten waren al behoorlijk laag, 5 tot 10 percent, en werden maar in 30 percent van de gevallen geïnd. Dus de te verwachten prijsdaling zal maar enkele percenten bedragen en het is twijfelachtig of de consumenten daar iets van gaan merken.

De echte reden van de prijsstijgingen is Burkina's grote afhankelijkheid van ingevoerde producten. De overheid heeft nooit werk gemaakt van een actieve landbouwpolitiek, terwijl het land genoeg melk en rijst kan produceren om aan de binnenlandse vraag te voldoen. Boerenorganisaties slagen er niet in een vuist te maken, terwijl juist zij baat hebben bij prijsstijgingen en correcte invoertaksen om met de goedkope import te concurreren. De vraag naar verse melk is sinds kort spectaculair gestegen, en zelfs het kleine winkeltje naast de deur begint Burkinese rijst te verkopen.

De stedelijke bevolking is wel gevoelig voor prijsstijgingen en laat zich niet paaien door de beloftes van de overheid. Op 28 februari ligt de hoofdstad plat. De Belgische ambassade stuurt alle Burkinese Belgen waarschuwende sms'jes en mailtjes : blijf binnen, vermijd alle onnodige verplaatsingen ! Snel komt het tot confrontaties tussen gewelddadige betogers en ordediensten die de situatie met moeite onder controle houden.

In de dagen die volgen slaat de overheid hard terug : honderden mensen worden opgepakt en belanden in de gevangenis. Onder hen oppositieleider Thibaut Nana die had opgeroepen tot de actie van 28 februari. Oppositiepartijen getuigen over mishandeling van gevangenen door de ordediensten. Minder dan twee weken na de opstand in Bobo Dioulasso zijn al 29 personen tot gevangenisstraffen veroordeeld. De mensenrechtenorganisatie MBDHP is verontrust : is er sprake van eerlijke processen ?

Boeren bestrijden honger met graanhandel

Wim Schalenbourg — 2008-02-01T07:48:00Z

Ontwikkelingsorganisaties geloven niet meer in graanbanken, want de reguliere handel lijkt efficiënter in de strijd tegen honger. De Naamgroepen, een boerenorganisatie uit Burkina Faso, zijn niet akkoord en gaan de concurrentie met graanhandelaars aan.

In het dorpje Boulzoma in het noorden van Burkina Faso spelen kinderen in het stof. Ze hebben ballonbuiken en magere beentjes, maar dat belemmert hen niet hard te rennen. Naar schatting 39 percent van de Burkinese kinderen onder de vijf jaar is chronisch ondervoed. De grootste voedseltekorten doen zich voor in het regenseizoen, juist wanneer er met man en macht op het veld gewerkt wordt en iedereen veel energie nodig heeft. In Boulzoma is er vier maand geleden geoogst. Het graan werd in grote manden van de velden gehaald en in de familiale graanzolders opgeslagen, vierkante verhoogde gebouwtjes met een strooien puntdak. Beetje bij beetje slinken de voorraden, en de volgende oogst is nog ver weg. Bij tekorten schieten prijzen de hoogte in. Voor de komst van de graanbank moesten vele boeren helemaal naar de stad om duur graan te kopen…

Dertig jaar geleden verwelkomde de Sahel de graanbank als mirakeloplossing voor het hongerprobleem. Het graan wordt gekocht na de oogst wanneer de prijzen laag zijn, om het later zonder winst terug te verkopen. Meer dan 1800 graanbanken werden in de jaren tachtig en negentig in Burkina Faso opgestart. Vier op vijf gingen al na enkele jaren failliet. De reden ? Wanbeheer, en te weinig aandacht voor commerciële logica. Internationale organisaties hebben hun geloof in graanbanken verloren. Het Wereldvoedselprogramma van de Verenigde Naties besliste in 2006 alle steun aan Burkinese graanbanken stop te zetten, want 'graanbanken bereiken hun doelstellingen niet'.

De Amerikaanse ontwikkelingsorganisatie Catholic Relief Services (CRS) stopte eind jaren negentig al met graanbanken. 'Graanbanken slagen er niet in tegelijk een sociale rol te spelen en economisch duurzaam te zijn', vertelt Joseph Coulibaly, hoofd van het landbouwdepartement van CRS. Graanbanken proberen een probleem op te lossen dat niet bestaat . Studies in verschillende Sahellanden wezen uit dat slechts een kleine minderheid van de boeren net na de oogst verkoopt om later bij tekorten weer graan te kopen.

Voedselbank

De Naamgroepen, een Burkinese boerenorganisatie, geloven wel nog in graanbanken om voedselzekerheid te garanderen. Ze hebben geen gewone graan-banken, maar 'voedselbanken' die het hele jaar door allerhande voedingsmiddelen verkopen. 'Graan, oogbonen, pinda's, zout, olie, gedroogde vis, noem maar op. Bij feesten kopen we zelfs dieren die we slachten om vlees te verkopen.' Salif Ouédraogo is lid van het comité van de voedselbank in het dorp Boulzoma. Hij neemt ons mee door een wirwar van steegjes tussen ommuurde lemen woonerven. We komen bij een rechthoekig gebouwtje met golfplaten dak, gelegen aan de rand van het dorp. Traditionele graanbanken verkopen enkel in de moeilijke periode, maar deze voedselbank is het hele jaar open.

Als je voedsel wilt kopen, moet je met contant geld betalen. Krediet is uit den boze. Wat als er iemand geen geld heeft om eten te kopen ? 'Elke boerengroep heeft een gemeenschappelijk veld. De oogst daarvan dient om leden met problemen te helpen,' vertelt Salif. De ervaring leert dat krediet niet terugbetaald wordt, en dus het voortbestaan van de graanbank in gevaar brengt. Als het kon, zou iedereen op krediet kopen, zelfs zij die nog voldoende middelen hebben…

Volgens Joseph Coulibaly verschillen goed draaiende graanbanken niet veel van particuliere handelaars : ze verkopen niet onder de marktprijs, geven geen graan op krediet en liggen niet in de armste gebieden. De vraag blijft dan : waarom zoveel moeite doen als je niet veel meer kan aanbieden dan de reguliere handel ?

De Naamgroepen zijn wel overtuigd van hun meerwaarde : zonder voedselbanken zou er zo goed als geen graan te krijgen zijn in de dorpen, en enkel aan veel hogere prijzen. Ze moeten een strikt commerciële logica volgen om de voedselbanken draaiende te houden. Daarom is het beheer in de handen van vrouwen. 'Voedsel is nu eenmaal een vrouwenzaak,' zegt Azeta Kindo, voorzitster van de voedselbank van het dorp Koumbri. Elk comité bestaat uit drie vrouwen en één man. De voorzitster leidt de vergaderingen en brengt verslag uit aan de boerengroepen. De boekhoudster beheert de financiën, en de verkoopster is permanent aanwezig in de voedselbank. De drie vrouwen worden bijgestaan door een man, de organisator, die voor materiaal zorgt, prijsinformatie verzamelt en met de boeken helpt.

Handelaars uit de markt geduwd

Na de oogst bepalen de boeren samen wat en hoeveel het comité moet aankopen. De bevoorrading gebeurt het hele jaar door, want alles op één moment kopen vraagt een groot kapitaal. Het zou ook onverstandig zijn : als je niet oplet, zit je met een overschot dat je niet verkocht krijgt. Producten die lokaal voldoende aanwezig zijn, zoals oogbonen, worden van de boeren van het dorp gekocht. Als de productie onvoldoende is, coördineren de Naamgroepen van Koumbri de aankopen van de verschillende graanbanken. Ze nemen contact op met boerengroepen in het zuidwesten van het land, waar het voldoende regent en er vaak een overschot is. Op graanbeurzen ontmoeten vertegenwoordigers van graanbanken en boerengroepen elkaar. Ze kopen in het groot en besparen kosten op transport. 'Daarom zijn onze prijzen lager dan die van het commerciële circuit,' zegt Moustapha Ouédraogo, voedselbankverantwoordelijke van de Naamgroepen.

Boulzoma heeft juist vijftig zakken gierst gekocht van een boerengroep in het uiterste noorden van het land, waar het dit jaar uitzonderlijk veel geregend heeft. Salif : 'We hebben 16,39 euro per zak van 100 kilo betaald. We verkopen aan 16,77 euro per zak, voor 38 cent minder dan handelaars uit de stad.' Het comité legt de verkoopprijs vast in samenspraak met de boerengroepen van het dorp.

Als de handelaars hun prijs hoger zetten dan wordt ook de voedselbank wat duurder, maar volgens Salif blijven de prijsstijgingen binnen de perken. De voedselbanken maken dus winst, maar die wordt opgeslorpt door werkingskosten : aankoop van schriftjes en ander materiaal, verplaatsingen naar de bank en reparaties van het magazijn.

Kleine winstmarges

Speculeren op graanprijzen is geen gemakkelijke manier om woekerwinsten binnen te rijven, integendeel, het is een erg competitieve markt met veel spelers. Joseph Coulibaly van CRS ziet graanbanken dan ook vooral mislukken om commerciële redenen. Iedereen kan graan opkopen, transporteren, opslaan en verkopen waardoor winstmarges erg klein worden, of het nu gaat om graaninvoer uit andere streken, of om graanopslag na de oogst. De Naamgroepen kunnen niet veel onder de marktprijs gaan, of ze geraken niet uit de kosten. Boeren die graanbanken beheren zijn minder bewust van dit kostenplaatje en maken bijna altijd verlies zonder subsidies van buitenaf.

De Naamgroepen kopen liever van andere boeren dan van handelaars, kwestie van een betere prijs te krijgen. De voedselbank van het dorp Soulou plant honderd zakken gierst van een handelaar in de stad te kopen. 'En dat terwijl de graanbeurs nog moet plaatsvinden,' zucht Moustapha. De algemene vergadering van het dorp heeft zijn goedkeuring gegeven, dus hij kan niets doen behalve waarschuwen. Honderd zakken gierst is veel. Vorig jaar waren er voedselbanken die een deel van hun voorraad niet verkocht kregen. Het dorp Ronga had twintig zakken sorghum te veel. Die konden gelukkig verkocht worden via de andere graanbanken van de Naamgroepen, want graan bewaart niet veel langer dan een jaar.

Bij grote voedseltekorten komt er plots noodhulp. Tonnen graan worden gratis weggegeven of aan gesubsidieerde prijzen verkocht. De voedselbanken zien met lede ogen aan hoe de marktprijzen zakken. 'De voedselhulp van de overheid komt pas nadat wij onze voorraad gekocht hebben,' vertelt Moustapha. Volgens hem is noodhulp niet altijd nefast. Hulporganisaties kunnen eerst de voorraad van de graanbanken opkopen vooraleer ze goedkoop graan van elders invoeren. Joseph Coulibaly ziet juist bij grote tekorten een rol voor graanbanken weggelegd. Pas bij grote prijsstijgingen kunnen ze in het dorp een verschil maken en uit de kosten komen.

Loon van God

Tussen de netjes opgestapelde witte zakken gierst en gele jerrycans oogbonen toont verkoopster Kadissa Ganamé de jaarbalans van Boulzoma : een omzet van 7 612 euro, maar toch een tekort van 265 euro ? De oogbonen waren lokaal aangekocht na de oogst, maar de marktprijs daalde en bleef het hele jaar onder de aankoopprijs. Niets verkocht dus, maar gelukkig kan je oogbonen tot drie jaar lang bewaren. Door de tegenvallende oogst van dit jaar beginnen de prijzen al te stijgen. 'We zullen toch minstens 396 euro winst maken op de aankopen van afgelopen jaar', telt Kadissa.

De voedselbanken maken net geen verlies. Gelukkig kunnen ze bepaalde kosten minimaliseren in vergelijking met handelaars. Loonkosten bijvoorbeeld : de vier leden van het comité werken als vrijwilliger. Kadissa staat elke dag van 's morgens tot 's avonds in de voedselbank. Zelfs in het regenseizoen wanneer iedereen op het veld werkt, verkoopt ze elke ochtend en elke avond. Ze kan rekenen op de solidariteit van de boerengroepen. Die helpen mee op de velden van de leden van het comité, en steunen hen in natura. 'Zelfs de imam moedigt hen aan,' weet Moustapha, 'hoewel ze voor hun werk niet betaald worden, zijn ze zeker van een loon bij God.'